Artykuł Marty Treit został opublikowany w Piśmie Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego "Beskid" Nr 1(64) - Grudzień 2009 (str 6-8)

Rozwój turystyki w Karpatach trwający od II połowy XIX wieku przyczynił się powstania bogatej literatury turystycznej. Początkowo były to wspomnienia i relacje z podróży, często bardzo osobiste, z czasem zmieniające się w coraz bardziej wyspecjalizowane przewodniki pisane przez pionierów górskich wypraw. Zachęcały one kolejne pokolenia do samodzielnego odkrywania ścieżek i wytyczania nowych szlaków a do tego potrzebne były plany i mapy pozwalające poruszać się po nieznanym świecie Beskidów i Tatr. Do końca I wojny światowej tereny Karpat opisywały mapy austriackie. Rok 1918 i odzyskanie przez Polskę niepodległości przyczyniły się do stworzenia od podstaw nowoczesnej polskiej kartografii, także turystycznej.

Wojskowy Instytut Geograficzny został utworzony w Warszawie w 1919 roku głównie w celu opracowywania i wydawania wojskowych map topograficznych. Na mocy układów pokojowych przejął austriackie materiały kartograficzne i przez pierwsze lata istnienia bazował głównie na tym materiale, z czasem tworząc własną bazę. Od 1929 roku rozpoczęto edycję szczegółowej mapy topograficznej Polski w skali 1 : 25 000, pierwszej oryginalnej mapy polskiej. Ogółem wydano 1 600 arkuszy (40 % pokrycia kraju). Miała ona swoje wydanie turystyczne, dzięki założeniu, że mapy te będą jawne. Z terenów bliskich Beskidowi Sądeckiemu ukazało się 7 arkuszy okolic Krynicy, z których nas przede wszystkim interesują wydane w 1935 r. arkusze: „Krynica pas 51 słup 32-A”, „Muszyna pas 51, słup 32-D”, „Leluchów pas 51, słup 32-G”.

Wcześniej, bo od 1928 roku rozpoczęto edycję wojskowej mapy przeglądowej w skali 1 : 300 000, i tak w 1929 r. ukazał się barwny arkusz 85: „Nowy Sącz”. Środowiska turystyczne polecały ją do planowania np. obozów wędrownych. W latach 30-tych opracowano i wydano topograficzną mapę taktyczną w skali 1 : 100 000 – ukazało się 480 arkuszy pokrywających cały kraj. Te, które z założenia miały pełnić rolę map turystycznych wydano bardzo starannie, były wielobarwne i cieniowane, z rysunkiem poziomic, niezwykle dokładne w odzwierciedleniu dróg i ścieżek, lasów, łąk, zabudowy, z narzuconymi szlakami turystycznymi i schroniskami. Mapy te cieszyły się dużym powodzeniem. Beskid Sądecki odwzorowany został na arkuszach: „Szczawnica pas 51, słup 31” (wydany w 1936 r.), „Krynica pas 51, słup 32” (wydany w 1936 r.), „Nowy Sącz pas 50, słup 31” (wydany w 1937 r.) oraz w niewielkim skrawku „Gorlice pas 50, słup 32” (wydany w 1937 r.)

Mapy WIG-u były najwybitniejszym osiągnięciem kartografii polskiej okresu międzywojennego, dlatego trudno porównywać je z innymi mapami tego okresu ale należy zauważyć próby opracowywania map turystycznych inicjowane przez wydawców cywilnych.

W 1928 roku rozpoczęto druk map zrealizowanych na zamówienie Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Nie istniały jeszcze arkusze WIG-owskiej „Mapy taktycznej Polski”, zaznaczał się brak map ściśle turystycznych. Wykonania zadania i wydania podjęło się Towarzystwo Kartograficzno-Wydawnicze „Gea”. Ogółem ukazało się 8 arkuszy pt. „Mapa turystyczna Karpat Polskich” w skali 1 : 100 000. Były to pierwsze polskie mapy turystyczne. Dla Beskidu Sądeckiego ukazały się 2 arkusze o numeracji 1 i 7. Arkusz 1. obejmuje: „Beskid Zach. – Szczawnica Pieniny – Żegiestów (St. Lubowla i Szczawnica)”, arkusz 7. : „Beskid Zach. – Krynica Nowy Sącz (Szczawnica-Krynica)”. Są to mapy poziomicowe, barwne i cieniowane, na których zaznaczono miasta i osiedla, drogi, koleje, lasy, łąki, pastwiska oraz szlaki i obiekty turystyczne. Należy dodać, że edycję arkuszy wspomógł finansowo sądecki Oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Arkusz 7 dofinansowano kwotą 1. 000 zł a łącznie na arkusze 1 i 7, Oddział Beskid w Nowym Sączu i Koło w Krynicy wyłożyły kwotę 1 900 zł. Niestety, wydana mapa według recenzentów miała swoje wady. W końcowej ocenie po kilku latach uznano tę próbę za nieudaną. Tak, że zapowiedź edycji map turystycznych dla całego pasma Karpat (opisanych wyżej), w podziałce 1 : 100 000, ogłoszona przez WIG na konferencji 29 czerwca 1933 r. w Warszawie wzbudziła powszechną radość.

W 1930 roku nakładem Kuratorium Okręgu Szkolnego Krakowskiego wydano „Mapę szlaków turystycznych w Beskidach Zachodnich” opracowaną przez Kazimierza Sosnowskiego przy współpracy Z. i T. Wyrobków. Była to przeglądowa mapa szlaków turystycznych w skali 1 : 200 000 obejmująca teren od Krynicy aż po Cieszyńskie. Zaznaczono na niej miasta i osiedla, drogi, koleje oraz przede wszystkim dobrze naniesione szlaki turystyczne (istniejące jak też projektowane) oraz schroniska.

W 1938 roku ukazała się „Szczegółowa mapa Pienin i okolic Krynicy dla turystyki pieszej i zimowej”, barwna, poziomicowa, w skali 1 : 150 000, wykonana przez L. Dworzaka (Warszawa :Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Księgarni Kolejowych „Ruch”). Obejmuje cały obszar Beskidu Sądeckiego, Pieniny i po części Beskid Wyspowy oraz Gorce. Uznano ją jednak za wydawnictwo typowo orientacyjne, obarczone wieloma niedokładnościami.

W 1949 r. zlikwidowano reaktywowany po wojnie Wojskowy Instytut Geograficzny w jego miejsce powstał Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego Wojska Polskiego i na wiele lat kartografia wojskowa została objęta tajemnicą państwową. Dla celów kartografii cywilnej powstały inne wydawnictwa.

Pierwszą powojenną mapą była: „Gorce i Beskid Sądecki (część zachodnia) : szkicowa mapa szlaków turystycznych (lato)” oprac. przez J. Rutkowskiego z tekstem B. Małachowskiego i J. Nyki (Warszawa : Sport i Turystyka, 1957 r.). Jest to z założenia graniówka, kolorowa, jednak mało dokładna, bez skali. Na mapie zaznaczono miasta i osiedla, koleje, drogi, szlaki i schroniska turystyczne, co ciekawe z obiektów budowlanych oprócz schronisk zaznaczono kościoły. Mapę na odwrotnej stronie uzupełniały: wiadomości ogólne o Gorcach, Beskidzie Sądeckim i Wyspowym, bibliografia zalecana (4 pozycje), wykaz niektórych ważniejszych zabytków sztuki i punktacja do GOT. Zasięg obejmował teren między Jordanowem a Nowym Sączem i między Tymbarkiem a Nowym Targiem i Kacwinem.

W 1959 roku wydawnictwo „Sport i Turystyka” wydało mapę niejako uzupełniającą tereny Beskidu Sądeckiego, teraz w układzie „Beskid Sądecki (część wschodnia) i Beskid Niski : szkicowa mapa szlaków turystycznych” opracowaną przez Władysława Krygowskiego i w oprac. kartograficznym Witolda Maculewicza. Jest to również mapa kolorowa, graniówka i obarczona podobnymi wadami jak poprzednia: bez skali, o małej dokładności. Zawiera: osiedla, drogi, lasy, rezerwaty, szlaki turystyczne i schroniska oraz zabytki. Na odwrocie uzupełniona: fizjograficznymi informacjami o terenie, opisem najważniejszych zabytków, bibliografią (3 pozycje) oraz tabelą: Zagospodarowanie turystyczne. Zasięgiem obejmuje teren od Naszacowic i Kadczy po Tarnawę oraz od Biecza i Jasła po przełęcz Łupkowską.

W 1957 roku ukazał się szczegółowy plan „Krynica : plan Krynicy z skorowidzem sanatoriów i domów wczasowych” uzupełniony na stronie odwrotnej całkiem przyzwoitą mapą fragmentu Beskidu Sądeckiego w skali 1 :25 000. Jest to mapa kolorowa z zaznaczonymi szlakami turystycznymi i narciarskimi i czasami przejść między miejscowościami. Zasięgiem obejmuje część pasma Jaworzyny pomiędzy: Runek – Mochnaczka Wyżna i Łosie – Zaruby. Wydrukowana w Trzebini przez ZPT ZG, brak informacji o wydawcy.

W 1951 roku powstało Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych mające docelowo siedzibę w Warszawie i Wrocławiu. Stosunkowo szybko zostało monopolistą na rynku publikacji map i atlasów. Pierwsza mapa Beskidu Sądeckiego opracowana i wydana przez PPWK ukazała w 1960 roku. Redaktorem była Alina Młynarska, red. technicznym Stanisław Wasilewski, cieniował Janusz Pachniewicz a treść turystyczną opracowano na podstawie materiałów Mariana Piwowara. Jest to mapa kolorowa, poziomicowa, cieniowana. Zaznaczono na niej koleje i drogi, zabudowę, lasy, szlaki turystyczne i narciarskie, schroniska i inne obiekty turystyczne i usługowe oraz zabytki. Na odwrocie: plan Krynicy opracowany według materiałów Mariana Piwowara, wykaz pensjonatów oraz innych obiektów w Krynicy, wiadomości ogólne o Beskidzie Sądeckim i informator o miejscowościach. Jej zasięg obejmuje teren Tylmanowa – Ropki i Nowy Sącz –Biegonice – Leluchów. Od wyd. 3. treść turystyczna opracowywana była przez Władysława Krygowskiego. Przez 18 lat funkcjonowania mapy zmieniali się również współpracownicy, do redakcji z czasem dołączyły Krystyna Zalewska (redaktor) i Alina Meljon (redaktor techniczny). Mapa doczekała się 10 wydań w latach: 1960, 1961, 1965, 1967, 1969, 1970, 1973, 1974, 1976 i 1978.

Wtedy też postanowiono opracować nową edycję mapy. Wydanie 1 ukazało się w 1982 roku pt.: „Beskid Sądecki : mapa turystyczna”. Redaktorem była Ewa Tumiałojć, treść turystyczną opracowano na podstawie materiałów Andrzeja Matuszczyka a uzgodniono z Centralnym Ośrodkiem Turystyki Górskiej i Narciarskiej ZG PTTK. Niestety zachowano w tym i kolejnych wydaniach skalę 1 : 75 000. Następne wydania miały miejsce latach: 1983, 1984, 1985, 1986, 1987 i wydanie 6 w 1988 roku w redakcji Michała Starzewskiego i Marii Bagińskiej-Wierzbowskiej. Jest to mapa kolorowa, poziomicowa. Zawiera w treści mapy: miasta i osiedla, koleje i drogi, lasy, szlaki turystyczne i narciarskie, obiekty turystyczne i usługowe. Uzupełniona wiadomościami o Beskidzie Sądeckim, informatorem krajoznawczym oraz informacjami użytkowymi. Ta mapa, jak i poprzednia (razem 16 wydań w latach 1960-1988) praktycznie przez prawie 30 lat były jedynymi dostępnymi i w miarę dobrymi mapami Beskidu Sądeckiego.

Rok 1989 okazał się początkiem końca monopolu Państwowego Przedsiębiorstwa Wydawnictw Kartograficznych na wydawanie map, chociaż w latach następnych ukazały się kolejne wydania wspomnianej mapy, nadal chętnie kupowane.

Należy jeszcze wspomnieć o różnych inicjatywach wydawniczych, które chociaż ciekawe nie miały znaczenia dla turystyki pieszej. W latach 70-tych ukazały się mapy panoramiczne Edwarda Moskały: „Beskid Sądecki – pasmo Jaworzyny Krynickiej”, w opracowaniu graficznym F. Bunscha (1970 r.) oraz „Beskid Sądecki : pasmo Radziejowej – Przehyba” (1972 r.). Obie wydane w Krakowie przez Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne. Są to mapy kolorowe, panoramiczne o charakterze poglądowym, nadające się raczej do nauki topografii. Zawierają osiedla, drogi, lasy rezerwaty, szlaki turystyczne i schroniska. Na odwrocie dodatkowo rysunki panoram, wykazy znakowanych szlaków turystycznych wraz z czasami przejść, oczywiście wiadomości fizjograficzne i informacje użytkowe.

Podobna, chociaż jeszcze bardziej schematyczna była mapa panoramiczna „Województwo nowosądeckie” w opracowaniu graficznym Franciszka Bunscha i tekstem krajoznawczym Stefana Rypuszyńskiego wydana w 1980 roku przez Krajową Agencję Wydawniczą w Krakowie i Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Nowym Sączu.

Po 1989 roku na rynku wyrosła duża i prężna grupa wydawców map i przewodników. Beskid Sądecki doczekał się nowych opracowań kartograficznych, po pierwsze w dobrej dla turystyki górskiej skali 1 : 50 000, po drugie częściej i gruntowniej aktualizowanych, po trzecie w znacznie poszerzonym wyborze (Compass, WiT, Demart, ExpressMap i inne, chociażby wyrosłe z PPWK – Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. E. Romera) ale to już materiał na kolejny artykuł.

Bibliografia:

  1. Goetel Walery: [Rec.] K. Sosnowski, Z. Wyrobek i T. Wyrobek: Mapa szlaków turystycznych w Beskidach Zachodnich. „Wierchy” R. 8 (1930), s. 238-239
  2. Kamiński Piotr: Beskidy na starych mapach topograficznych (od końca XVIII w. do 1945 roku). „Magury 85” 1985, s. 73-93
  3. Mapy turystyczne Polski 1850-1980 : wykaz chronologiczno-regionalny. Oprac. zespół Maria Banaszkiewicz i in. Warszawa, 1985
  4.  Mapy turystyczne Wojskowego Instytutu Geograficznego. „Wierchy” R. 11 (1933, s. 257
  5. Leszczycki S.: Nowe mapy wojskowe dla Karpat Polskich. „Wierchy” R. 13 (1935), s. 188-189
  6. W.M.: Mapa turystyczna Karpat Polskich : Beskid Zachodni. „Wierchy” R. 6 (1928), s. 211-212.
  7. w. mil.: Nowe górskie wydawnictwa kartograficzne. „Wierchy” R. 16 (1938), s. 236-237
  8. Wprowadzenie do kartografii i topografii. Red. Jacek Pasławski. Wrocław, 2006
  9. Zaremba Maciej: 90 lat Oddziału „Beskid” Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Nowym Sączu. Część 2, lata 1920-1950. „Almanach Sądecki” R. 6, nr 1 (1997), s. 22-39
Joomla 3.0 Templates - by Joomlage.com